Kooperatif Nedir? Özellikleri ve Şirketlerden Farkı

KOOPERATİF-NEDİR

1. Kooperatifler

Kooperatifler ortak ekonomik menfaatleri olan kişilerin karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma ruhuyla bir araya gelerek ihtiyaçlarını karşılaması için oluşturdukları ekonomik işletmelerdir. Bu işletmeler serbest piyasa ekonomisinin bir parçası olmakla beraber diğer serbest piyasa aktörlerinden farklı olarak doğrudan kâr amacı gütmeyen özelliktedirler.

Kooperatifler 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na göre, “Tüzel menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklar”dır.

Kooperatifler; karşılıklı yardım amacı güden, değişik sermayeli, sınırsız ortaklı, ortaklarının alabileceği en çok payı tespit edilmiş olan bir ekonomik örgüt olarak da tanımlanabilir.

Tanımları uyarınca kooperatifin unsurlarını kısaca ele alırsak;

  • Kooperatiflerde ortak sayısının değişken olduğu,
  • Kooperatiflerin amacının, ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerinin sağlanması ve korunması olduğu,
  • Kooperatiflerin sermayesinin değişken olduğu,
  • Tüzel kişilerin “ortak” sıfatını kazanabildiği,
  • Kooperatiflerin tüzel kişiliğe sahip olduğu,
  • Kooperatiflerin, amaçlarını elde etmek için ortaklarının işgücü ve parasal katkılarıyla birlikte karşılıklı olarak yardımlaşma, dayanışma ya da kefalet gibi araçları kullandığı ortaya çıkar.

2. Sermaye Şirketleri ile Kooperatifler Arasındaki Farklar

Kooperatifler özellikle anonim şirketlere benzeseler de birçok yönden sermaye şirketlerinden ayrılırlar. Bir sermaye şirketi ile kooperatif arasındaki farklar şu şekilde sıralanabilir:

  1. Sermaye şirketlerinin temel güdüsü kâr elde etmedir. Sermaye şirketleri çalışanlarına, işçilerine ya da üreticiye mümkün mertebe az ödeme yapmaya, bunun karşılığında daha fazla kâr elde etmeye odaklıdır. Kooperatiflerde ise amaç, bunun tümüyle karşıtıdır. Çünkü kooperatiflerde işletmeyi ortaklar yüklenmiştir. Örneğin, tüketim kooperatiflerinde müşteri olan ortaklar ihtiyaçlarını en az maliyetle kooperatifleri aracılığıyla temin etmeye odaklıdır. Üretim kooperatiflerinde ise üreticiler ya da işçiler emekleri ve ürettikleri mal için en yüksek fiyatı elde etmeye çalışırlar. Bazen de bu iki amaç birlikte bulunur.
  2. Sermaye şirketlerinde kar ortaklara dağıtılır. Kooperatiflerde ise elde edilen kar ya hiç dağıtılmaz ya da ortakların kooperatifle yapmış oldukları alışveriş oranına göre tüm ortaklara paylaştırılır. Ortaklara sermayelerinden ötürü kar dağıtımı yasaktır. Bir başka deyişle kooperatifler, sermaye şirketlerindeki gibi sermaye sahibi ortaklarına daha çok kâr payı kazandırmak için değil, ekonomik yarar sağlamak için kurulan örgütlerdir.18
  3. Bir anonim şirkette ortakların birbirini tanımaması hatta yöneticilerinin ortakların kimler olduğunu bilmemesi mümkündür. Böyle bir şirkette payların kimin olduğunun bir önemi yoktur. Fakat kooperatiflerde ortaklık senetleri sadece kooperatifin izniyle bir başkasına devredilebilir ve hiçbir şekilde borsada alınıp satılamaz. Bu suretle hiç kimse kooperatifin ortaklık senetleri üzerinde spekülasyon yaparak para kazanamaz.19
  4. Kooperatif ortaklarının ortak bir özel durumları bulunur. Bu ortak özellik ortaklık için gereken bir meslek olabileceği gibi, yaşanılan bölge ya da temel bir ihtiyaç da olabilir. Şirketlerde ise temel amaç sermaye bulma olduğundan bu gibi ortak özellikler aranmaz.
  5. Sermaye şirketlerinde bir şahıs, şirkete hakim duruma geçebilir; ancak kooperatiflerde ortağın en çok sahip olabileceği ortaklık payının bir sınırı vardır.
  6. Sermaye şirketlerinde ortakların oy hakkı sermayeleri oranındadır. Bu hissesi fazla olan ortağın isteklerini şirkete dikte ettirebileceği anlamına gelir. Şirketin yönetimine sermaye hakim olduğundan, sermaye şirketlerinde sermaye ortaklardan önce gelir; oysa kooperatiflerde her ortak ne kadar ortaklık payı almış olursa olsun sadece bir oya sahiptir. Bütün ortaklar kooperatifleri karşısında aynı haklara sahiptirler. Bu da sermaye şirketlerinin aksine kooperatiflerde, ortakların, kooperatif için sermayeden daha önemli olduğunu göstermektedir.
  7. Sermaye şirketlerinde toplumsal veya sosyal bir amaç neredeyse bulunmaz. Kooperatiflerde ise sosyal ve toplumsal amaç kuruluşun önemli unsurlarından biridir.

3. Kooperatifçilik İlkeleri

Kooperatif işletmeleri sermaye şirketlerinden ayıran bir diğer önemli özelliği ise dünyadaki tüm kooperatifler için geçerli sayılan 7 ilkesinin bulunmasıdır. Bu yedi ilke, toplumların geçirdiği dönüşümlerle birlikte değiştirilerek kabul edilen, çağdaş kooperatifçiliğin sınırlarını çizen, bir kooperatifin esasını oluşturan ve birbirine sıkı sıkıya bağlı olan; öyle ki biri ihmal edildiğinde, tümünün değeri azalan özelliktedir.

Uluslararası Kooperatifler Birliği’nin (ICA) 1995 yılında Manchester Kongresi’nde kabul ettiği bu 7 kooperatif ilkesine aşağıda yer verilmiştir;

3.1. Gönüllü ve Serbest Giriş İlkesi

Bu ilkenin bir diğer adı açık kapı ilkesidir. İlke, kooperatiflerin gönüllü kuruluşlar olduğu ve ortaklığın zorunlu olmadığını anlatır. Ancak bir kooperatif ortağının kooperatife karşı sorumlulukları olduğu için, kooperatife herkes değil, ancak o kooperatifin etkinliklerinden yararlanabilecek kimselerin ortak olabileceği unutulmamalıdır. Örneğin, bir sütçülük kooperatifine süt üreticileri; bir pamuk tarım satış kooperatifine ise pamuk üreticileri ortak olabilirler. Böylece bir kooperatif, kendisine ortaklığı sınırlandırabilir.

3.2. Ortağın Demokratik Yönetim İlkesi

Ortağın demokratik yönetimi, kooperatifin temel niteliklerinden biridir. Kooperatiflerde “ bir insan- bir oy” deyimiyle özetlenebilen bu ilkeye göre, her ortağın istisnasız olarak bir oy hakkı bulunur. Ortağın kooperatifte birden çok paya sahip olması halinde dahi bu özellik değişmez. Bu ilkeye göre ortaklar kooperatifle ilgili bir yön belirleme ve karar alma süreçlerine doğrudan katılan; bizzat ortaklarca seçilen yöneticilerin onlara karşı sorumluluğu olan; yönetim ve denetimi ortakları tarafından demokratik bir biçimde yapılan kuruluşlardır.

3.3. Ortağın Ekonomik Katılım İlkesi

Kooperatifin sahibi olan ortaklar, sermaye oluşumuna eşit olarak katkıda bulunur ve ortaklık şartı olarak yatırdıkları ortaklık paylarına sermayenin ortaklığın önüne geçmemesi amacıyla sınırlı oranda faiz alırlar. Kâr ortaya çıkarsa bu, kooperatife ait olup, kar dağıtılırsa, bir ortağın diğerine göre daha kazançlı olmaması gerekir. Diğer yandan ortaklar işletme fazlalarını kooperatifi geliştirmek için yedek akçe ya da özel fon oluşturarak onaylanan diğer faaliyetlerin desteklenmesi için ayırabilecekleri gibi, ortaklara kooperatifle yaptıkları iş oranında risturn olarak da verebilir. En nihayetinde bu ilkenin uygulanması kooperatiflerde kâr unsurunu ortadan kaldırmakta ve kooperatifler ekonomik bir hizmet teşebbüsü olmaktadırlar.

3.4. Özerklik ve Bağımsızlık İlkesi

Bu ilkeye göre, kooperatifler özerk ve bağımsız kuruluşlardırlar. Devlet ya da başka bir otoriteye tabi olamazlar. Bununla beraber kooperatiflerin devlet ve diğer kuruluşlarla işbirlikleri geliştirmeleri bir seçenek olabilir. Dünyanın her tarafında kooperatifler devletle ilişkilerinden oldukça fazla etkilenmektedir. Sermaye şirketlerinin hükümetlerle olan ilişkilerindekine benzer bir biçimde özerk olmalarını da ifade eden bu ilkeye göre en önemli şey, geliştirilen işbirliği ve anlaşma kimle olursa olsun kendi bağımsızlıklarını ve özerkliklerini korumaları ve kendi geleceklerini kendileri belirlemeleridir.

3.5. Eğitim, Öğretim ve Bilgilendirme İlkesi

Bu ilke, kooperatiflerde eğitim, öğretim ve bilgilendirmenin bir kooperatifin yapı taşı olduğuna ve kooperatiflerin bu yöndeki toplumsal sorumluluklarına da dikkat çeker. Eğitim; bilgi vermenin ötesinde, ortakların, seçilmiş ve atanmış yöneticilerin, kooperatifte çalışanların, kooperatifçilik felsefesini özümsemelerini sağlamak; öğretim ise; kooperatifin yönetim ve denetiminden sorumlu olanların yetkinliğinin sağlanmasıdır.

Kooperatifler, kooperatifçiliği ve ilkelerini gerek sosyal gerekse ekonomik yönleriyle her kesime anlatarak anlayışa ve bilgiye dayalı bir kooperatifçilik hareketinin gelişmesini sağlayacak çabaları göstermelidir.26

3.6. Kooperatifler Arası İşbirliği İlkesi

Bu ilkenin esasında, ortakların hem kendi kooperatiflerini hem de kooperatifçiliği güçlendirmek için işbirliği yapmaları yatar. Bu işbirliğiyle sosyal ve kültürel zenginlikler paylaşılarak ülkelerin kalkınmasında rol oynanır. Diğer yandan ulusal düzeyde aracıların ortadan kalkması uluslararası düzeyde ise çok uluslu şirketlerle yarış edebilir olması sağlanır.

Ayrıca kooperatiflerin ulusal düzeyde güç elde ederek piyasada etkin satış ve rekabet gücüne sahip olabilmeleri için yatay ve dikey bütünleşme yoluyla işbirliği geliştirmeye ihtiyaçları vardır. Bunu da üst birlikler, merkez birlikleri ve ulusal kooperatifler birliği şeklinde örgütlenerek yaparlar.

3.7. Toplumsal Sorumluluk İlkesi

Kooperatif işletmeler, her ne kadar esasen ortaklarının çıkarları için var olan kuruluşlar olsa da doğaları gereği içinde yaşadığı toplumun sürdürülebilir kalkınması için çalışan ve bu yönde sorumluluğu bulunan kuruluşlardır. Başka bir deyişle kooperatifler, ortaklarına hizmet sunarken ve ortaklarının çıkarlarını korurken ayrıca içinde yaşadıkları toplumun, toplumsal değerlerine ve sürdürülebilir kalkınmasına da ağırlık vermek durumundadırlar. Nitekim kooperatifçilik hareketi geliştikçe ve yaygınlaştıkça farklı tipte kooperatifler ortaya çıkmış ve yerel olmaktan çıkarak farklı sınıfların ortak çıkarlarının temsilcisi konumuna gelmişlerdir.28 Kooperatiflerin yukarıda sayılan tüm özellikleri, kooperatif yöneticileri ve memurlarına ilişkin 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ile getirilen cezai düzenlemeleri ve bazı hallerde kamu görevlisi olmadıkları halde kamu görevlisi gibi cezalandırılmalarının sebebini açıklamada kullanılabileceği için önemlidir.


Kaynaklar:
Alev AKGÖKÇE-1163 SAYILI KOOPERATİFLER KANUNU’NA GÖRE KOOPERATİF YÖNETİM KURULU ÜYELERİNİN CEZAİ SORUMLULUKLARININ İNCELENMESİ
İsmail KIRCA/ Feyzan Hayal Şehirali ÇELİK/ Çağlar MANAVGAT, Anonim Şirketler Hukuku Cilt 1, s. 88-120.
Erkan REHBER, “Kooperatifçilik” Ekin Yayınları, Bursa, 2011, s. 65.
MÜLAYİM, Kooperatifçilik, s. 83.
Sebahattin KARANLIK, Kooperatifler ve Muhasebesi, Nobel Yayınevi, Ankara, 2009, s. 14.
REHBER, s. 111-122; MÜLAYİM, “Kooperatifçilik”, s.70-88, Guidance Notes to the Cooperative Principles ( ICA Kooperatifçilik İlkeleri Kılavuz Notları), Brüksel, 2015, s. 5-7; Hüseyin POLAT, Yeniden Yorumlanan Değerler ve İlkeler Işığında Yarının İşletmesi Kooperatif, Ankara, 2017, s. 37,38.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Next Post

Iskat Nedir?

Çar Haz 17 , 2020
Share on WhatsApp Share on Facebook Share on Twitter Share on LinkedIn Share on Email Share on TelegramArapça kökenli bir kelime olan ıskatın Türk Dil Kurumu sözlüğünde kelime karşılığının “düşürme, aşağı atma ve çıkarılma” olduğu görülmektedir. Iskat, sermaye borcu ödemelerinde pay sahiplerinin temerrüde düşmesi durumunda, pay sahiplerinin iştirak taahhüdünden ve […]
ıskat-nedir