Yahudilik’te ve Hristiyanlık’ta Şehitlik Kavramları

Yahudilik'te ve Hristiyanlık'ta Şehitlik Kavramları

Şehitlik farklı boyutlarda ele alınabilen bir konu olduğu için şehitliğin kesin sınırlarını çizmek oldukça zordur. Dinler tarihi çalışmalarında bir ölümün şehitlik kapsamında değerlendirilmesi için:

  • a) Zulüm veya baskı ortamının bulunması;
  • b) Tanıkların gözünde ölümün kahramanca gerçekleşmiş olması;
  • c) Ölümün isteyerek göze alınması, hatta bazen kişinin bizzat kendi hayatına son vermesi;
  • d) Bunun başkaları için yarar sağlaması;
  • e) Bu şekilde öldükten sonra kurtuluş veya öteki dünyada mükâfat beklentisinin bulunmas

şeklindeki unsurları, özellikle son ikisini içermesi beklenmiştir. Yahudilik ve Hristiyanlık’ta şehitlik kavramlarını inceleyecek olursak;

1. Yahudilik’te Şehitlik

İlahi dinlerin en kadimi olan Yahudilikte şehitlik önemli bir konuma sahiptir, buna rağmen Eski Ahit’te şehitlik anlamını karşılayan bir kavram bulunmamaktadır. Ancak onurlu bir şekilde öldüğü kabul edilen altı kişiden bahsedilmektedir.

“(Abimelek, Samson (Şimşon), Ahitofel, Saul, Saul’un silâhdarı ve Zimri) intiharından bahsedilmiştir (Hâkimler, 9/ 53-54; 16/28-30; I. Samuel, 31/4-5; II. Samuel, 17/23; I. Krallar, 16/18)”.

İbranicede şehitlik anlamına karşılık gelen kelime “Tanrı’nın Adının Kutsanması” anlamında kullanılan Kidduş ha-Şem’dir. Bu kavram Yahudi sözlü geleneği olan Talmud’ta geçmektedir. Kidduş Ha-Şem direkt Tanrı adına ölmek anlamına gelmemektedir, kavrama bu anlam sonradan yüklenmiştir. Eski Ahit’te tanrının adının kutsanması bazı bölümlerde şu şekilde geçmektedir:

“Kutsal adıma leke sürmeyeceksiniz. İsrail halkı arasında kutsal tanınacağım. Sizi kutsal kılan Rab benim”,  “Uluslar arasında kirlenen, onlar arasında kirlettiğiniz büyük adımın kutsallığını göstereceğim. Onların gözü önünde kutsallığımı sizin aracılığınızla kanıtladığımda, uluslar benim Rab olduğumu anlayacaklar. Egemen Rab böyle diyor.”

Eski Ahit’te şehitlik kavramı olmamasına rağmen, Yahudilikte şehitlik önemli bir olgu sayılmaktadır. Yahudilere göre zorla dinin emirlerine aykırı bir eylemde bulunmaktansa ölümü tercih etmek gerekmektedir. Yahudi tarihi hayatını inancı uğruna feda eden şehitlerle doludur. Yahudi tarihinde şehitlik olgusunun ortaya çıkması Seleukos Kralı IV. Antiokus Epifanis (M.Ö 175-163) devrine dayandırılır. Seleukos İmparatorluğu Makedonya İmparatorluğu yıkıldıktan sonra ortaya çıkan dört Helenistik İmparatorluktan biridir. Antiokus Roma’ya karşı ülkesini birleştirmek için inanç birliği sağlamaya çalışan bir hükümdardı. Halkın ihtiyaçlarını karşılayabilecek çeşitliliğe sahip olmasından dolayı bu birlikteliği sağlamak için en uygun inanış Yunan Tanrılarıydı. Bu duruma karşı monoteist inanca sahip Yahudiler hem Atiokus’a hem de Helenleşmeye tavizkar davranan liderlerine karşı direniş başlattılar. Bu direniş Daniel’in kitabında şöyle anlatılır:

“Askerleri gidip tapınakla kaleyi kirletecek, günlük sunuları kaldırıp yıkıcı iğrenç şeyi koyacaklar. Kuzey Kralları anlaşmayı bozanları yaltaklanarak ayırtacak, ama Tanrısı’nı tanıyan halk var gücüyle ona karşı duracak. Halkın arasındaki bilge kişiler birçoklarını eğitecekler. Ama bir süre bu kişiler ya kılıçla öldürülecek, yakılacak, tutsak edilecek ya da mallarından edilecekler. Yenilgiye uğrayınca biraz yardım görecekler. İçtenlikten uzak birçok kişi onlardan yana geçecek. Bilgelerden kimisi tökezleyecek; öyle ki son gelinceye dek arınıp temizlenebilsin, lekesiz duruma gelebilsinler. Çünkü son yine de belirlenen zamanda gelecek.”

Yahudiler tarih boyunca milli ve dini yapılarını korumak için çeşitli mücadeleler vermiştir. Bunun sonucunda Yahudilikte din adına mücadele etmek ve gerekirse bu uğurda hayatını kaybetmek önem kazanmıştır. Özellikle Ortaçağ’da Hristiyanlar tarafından maruz kaldıkları zulümler Yahudileri bu zulümlere karşı toplu intihara kadar götürmüştür. Günümüz Yahudi anlayışına göre Yahudi şeriatına uygun davranmak da şehitlik kapsamına dahil edilmiştir.

2. Hıristiyanlık’ta Şehitlik

Hıristiyanlıkta şehitlik martydom kavramı ile ifade edilmektedir. Bu kavram inancı uğruna ölümü göze almak anlamına gelen olgudur ve inancı uğruna ölen kimseye de marty denir. Hristiyan inancına göre en büyük şehit İsa’dır o tüm insanlık için kendini feda etmiştir. İnananların dinleri için acı çekmeleri ve ölmeleri İsa’nın kendini feda etmesine benzetilir. İsa insanlık için nasıl çarmıha gerilmişse diğer Hristiyanların da onu takip ederek insanlığı kurtarmak adına kendini adaması ve gerekirse canını vermesi gerekir. Kilise babalarının öğretisinde şehitler “ikinci İsa” diye nitelenmiştir bu nedenle şehitlik olgusu Hıristiyanlıkta önemli bir yere sahiptir. Marty kelimesi Yeni Ahit’te tanık anlamında kullanılıp ona sonradan şehit anlamı yüklenmiş olsa da, şehitlik olgusu Yeni Ahit’in yazıldığı dönemden daha önceye dayanır. Hıristiyanlar ilk önce Yahudiler tarafından baskı görmüş, onlara karşı direniş göstermiştir. Yahudiler Hıristiyanlardan rahatsızlık duyduklarından onlara karşı şiddetli tepkiler vermiştir. İsa’nın çarmıha gerilmesi de Yahudilerin Romalılarla iş birliğinin sonucunda olmuştur. Romalıların Hristiyanlar üzerindeki baskısı Yahudilerden daha şiddetli olmuş ve Hristiyanlık ilk şehitlerini vermeye başlamıştır bu şehitlerin başında havari Pavlus ve Petrus gelmektedir.

Özellikle Roma imparatoru Diocletian döneminde Hıristiyanlar üzerindeki baskı daha şiddetli bir hal almış ve birçok Hıristiyan dinleri adına hayatını kaybetmiştir. Bu dönemde Hıristiyanlar varlıklarını şehitlik anlayışı ile sürdürmüşler ve din adına ölmenin mutlak bir son olmayıp, şehitliğin ahirette mükafat almalarını sağlayacağı inancıyla motive olmuşlardır. Şehitliğin Hıristiyanlar üzerinde motive edici olmasını sağlayan bazı pasajlar şöyledir:

“ Bazı tahtlar ve bunlara oturanları gördüm. Onlara yargılama yetkisi verilmişti. İsa’ya tanıklık ve Tanrı’nın sözü uğruna başı kesilenlerin canlarını da gördüm. Bunlar canavara ve heykeline tapmamış, alınlarına ve ellerine onun işaretini almamış olanlardı. Hepsi dirilip Mesih’le birlikte bin yıllık egemenlik sürdüler.”

Bu pasajdan anlaşılacağı üzere Hıristiyanlıkta şehitlik uhrevi bir mükafat vadeden ve insanların bu mükafatı elde etmek için rağbet ettiği bir fedakârlık olduğu ortadadır. Hristiyanlıkta şehitlik bir dönem din adamları tarafından eleştirilmiştir. Bu eleştirinin nedeni şehitliğin tamamen eleştirilmesi değil, insanların zorunlu durum olmadan şehitliği istemeleriydi. Buna rağmen baskı altında olmak gibi zorunlu durumlar dışında Hristiyanlık adına hayatını kaybedenler de genel olarak şehit kabul edilmiştir.

Hıristiyanlığın Roma’nın resmi dini olmasından sonra şehitlik anlayışı ve şehit olma şeklinde de bazı değişiklikler olmuştur. Hıristiyanlığın ilk döneminde pagan Roma ve Yahudi din adamlarıyla olan mücadele yerini Hıristiyan mezhepleri arasındaki mücadeleye bırakmıştır. Mezhep çekişmelerinin olduğu dönemde “Neomartyre” (yeni şehit) kavramı Hıristiyan terminolojine girmiştir. Bu kavram özellikle Osmanlı’nın yönetimi altında ölen, ayrıca Çin ve Rus komünist rejimleri tarafından öldürülen Hıristiyanları da kapsar.

Hıristiyanlıkta dinleri adına ölenlere önem verilir ve onlardan övgü ile bahsedilir. Şehitler, Kutsal Ruh ile beraber olmak ve ahirette rahata ermek gibi müjdelerle müjdelenmiştir. Hıristiyanlara göre İsa’nın yolunu tercih etmek her türlü sıkıntıyı beraberinde getirir ve İsa nasıl direndi ise İsa’ya inananların aynı direnişi göstermesi gerekir. Hıristiyanlıkta şehitliğin amacı Hıristiyanların herhangi bir baskı ve zulme karşı dinlerinden taviz vermektense ölümü tercih etmektir. Bu ölüm bir son değil aksine yeniden diriliş ve ahirette ayrıcalık sahibi olmanın anahtarıdır.

Kaynaklar;

Sema BALCI- 15 TEMMUZ ŞEHİT VE AİLELERİNİN SOSYO-EKONOMİK VE DİNDARLIK DURUMLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Ali Can, “Martyrdom in Quran and New Testament”, The Journal of International Social Research, C.VIII, S. 37 (2015), s.1043.

David Cook, İslam’da Şehitlik, çev. Beyza Topuz, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2017, s. 27.

GÜRKAN, Salime Leyla, “Şehid”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), C.38, TDV Yayınları, İstanbul, 2000.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Next Post

İllüstrasyon Nedir? İllüstrasyon Çeşitleri ve Örnekleri

Pts Haz 29 , 2020
Share on WhatsApp Share on Facebook Share on Twitter Share on LinkedIn Share on Email Share on Telegram1. İllüstrasyon Nedir? İllüstrasyon; düşünce veya olayların bazen olduğu gibi bazen de yorum katılarak uygulandığı açıklayıcı resimlerdir. İllüstrasyon anlamı aydınlatmak ve anlaşılır hâle getirmek olan Latince “lustrare” sözcüğünden türemiştir. Türk Dil Kurumu illüstrasyon […]
illustrasyon-örnekleri